مجموعه نفوذی الوند در جنوب همدان، در زون سنندج-سیرجان واقع شده است. این مجموعه شامل سنگ های مافیک تا فلسیک مانند گابرو، دیوریت، تونالیت، گرانودیوریت، گرانیت، آپلیت و پگماتیت است. سنگ های شبه گرانیتی بخش اعظمی از سنگ های این مجموعه را به خود اختصاص می دهند که از این میان می توان به دو دسته گرانیتوئیدهای پورفیروئید و گرانیتوئیدهای بسیار روشن اشاره کرد.گرانیتوئیدهای پورفیروئید غنی از پتاسیم بوده در حالی که گرانیتوئیدهای بسیار روشن فقیر از پتاسیم هستند. ویژگی های سنگ نگاری و زمین شیمی سنگ های گرانیتوئیدی نشان می دهد که این دودسته از هم مجزا بوده و احتمالا از جدایی یک ماگما حاصل نشده اند. گرانیتوئیدهای بسیار روشن نسبت به گرانیتوئیدهای پورفیروئید از CaO، Na2O و Al2O3 غنی تر و از K2O، FeO و MgO فقیرترند و روند تبلور جدایشی از یک ماگمای مشترک با گرانیتوئیدهای دیگر را نشان نمی دهند. دامنه تغییرات مقدار ΣREE و(La/Yb)N  در گرانیتوئیدهای بسیار روشن گسترده تر از سایر سنگ های دیگر است.مقادیر *Eu/Eu در گرانیتوئیدهای پورفیروئید 0.61-0.38، در گرانیتوئیدهای بسیار روشن 11.33-0.52 و در آپلیت ها 2.15-0.15 است. بی هنجاری منفی Eu در گرانیتوئیدهای پورفیروئید با خاستگاه پوسته ای که برای آنها در نظر گرفته شده است، همخوان است. با توجه به اینکه گرانیتوئیدهای بسیار روشن به دلیل مقدار نسبتا زیاد CaO و Na2O غنی از پلاژیوکلاز هستند لذا به دلیل جانشینی Eu به جای Ca در شبکه این کانی، این سنگ ها از خود بی هنجاری مثبت Eu نشان می دهند. آپلیت ها و پگماتیت های منطقه از نظر زمین شیمی بیشتر به گرانیتوئیدهای پورفیروئید شباهت دارند و احتمالا از جدایی آنها حاصل شده اند.

در اطراف همدان (فقیره) مجموعه ای از کانی سازی آنتیموان صورت پذیرفته است که در ارتباط با گرانیتوئیدهای الوند است. کانی سازی به صورت چندین رگه با ضخامتهای مختلف شناسایی شدند که بیشترین ضخامت به 0.7 متر می رسد. شیب رگه ها بسیار تند است و در محل گسل ها تشکیل شده اند. این گسل ها مسیر عبور آبگونهای کانی سازند. رگه های معدنی از استیبنیت، پیریت، رآلگار، اورپیمنت و کوارتز تشکیل شده اند. بافت کانیها به صورت پر کننده فضای خالی و برشی در رگه ها دیده می شود.سنگ میزبان رگه های کوارتز - استیبنیت یعنی مونزو گرانیت ها، بخش اصلی پلوتونی توده الوند را تشکیل می دهند. کانی های عمده مونزوگرانیت ها را کوارتز، پلاژیو کلازسدیک الیگوکلاز، ارتوز، بیوتیت و گاهی مسکویت تشکیل می دهند.مقدار میانگین آنتیموان در رگه ها 30.5 درصد، طلا 0.83 ppm و ارسنیک 498 ppm بوده است. با توجه به نتایج بدست آمده، مقدار عناصر Ni, Sn, Hg, Ag, As, Au, Sb در سنگ های همبر بسیار بیشتر از مقدار متوسط جهانی آنهاست و احتمالا دارای نابهنجاری هستند. در نمودارهای عنکبوتی نشان می دهند که الگوهای پراکندگی عناصر کمیاب و REE سنگ های گرانیتی و رگه ها یکسان است که بیانگر ارتباط بسیار نزدیک بین آنها از لحاظ ژنتیکی است. با جمع بندی شواهد موجود در منطقه می توان به این نتیجه رسید که کانی سازی در فقیره احتمالا از نوع فراگرمایی (اپی ترمال) است.

ناحیه ارزانفود در جنوب شرق شهرستان همدان و شرق توده­ی گرانیتوئیدی الوند و از نظر تقسیم­بندی پهنه­های ساختاری زمین­شناسی ایران در پهنه سنندج-سیرجان واقع شده است. رگه­های کوارتز این منطقه در سنگ­های دگرگونی شامل گارنت میکاشیست و اسلیت رخ داده­اند که تشکیل شدن آنها در این منطقه با فعالیت­های زمین­ساختی در ارتباط است. روند اغلب گسل­ها از شمال به سمت جنوب منطقه N28W تا N62W است. در بررسی­های صحرایی، رگه های کوارتزی به سه نوع مختلف در منطقه دیده می شوند: 1) رگه هایی به پهنای کمتر از 10 سانتی متر و طول چند متر درون اسلیت و هورنفلس ها، 2) رگه هایی به پهنای کمتر از 2 متر و طول کمتر از 20 متر با سنگ میزبان گارنت میکاشیست ها و اسلیت 3) رگه ها و عدسی­هایی با پهنای بیش از 2 متر و طول بیش از 20 متر که در سنگ های میکاشیست ها رخنمون دارند. بررسی­های سیال­های درگیر در کانی کوارتز، دمای همگن­شدگی را بین 98 تا 408 درجه سانتیگراد و درجه شوری را بین 72/3 تا 91/22 درصد وزنی معادل نمک طعام نشان می­دهد. دو فرآیند جوشش و رقیق شدن با آب های سطحی در کانی سازی دخالت داشته­اند. بررسی­های انجام شده نشان می­دهد که نهشته های کوارتز منطقه، فراورده فعالیت گرمابی وابسته به فعالیت دگرگونی هستند و سیال­های کانی ساز در اثر کاهش دما و فشار کوارتز را در فضاهای خالی ته نشین کرده اند.

توده نفوذی اکاپل در جنوب غربی کلاردشت واقع است و از توده های نفوذی موجود در زون البرز مرکزی محسوب می شود. این توده نفوذی با سن 54±4 تا 56±3 میلیون سال در سازندهای مبارک و شمشک نفوذ نموده و از نظر سنگ شناسی شامل مونزودیوریت، مونزونیت - کوارتز مونزونیت، گرانودیوریت و مونزوگرانیت می باشد. نمونه های مورد مطالعه دارای طبیعت متاآلومین و ماهیت کالک الکالن پتاسیم بالا هستند. نمودارهای عنکبوتی چند عنصری این نمونه ها حاکی از تهی شدگی آنها از عناصر Tm, Y, Tb, Ti و Yb و غنی شدگی از عناصر Th, Ba, Rb, K می باشد. غنی شدگی از عناصر LIL و تهی شدگی از عناصر HFSE ناشی از آلایش پوسته ای و بیانگر ماگماتیسم مرتبط با فرورانش است. شواهد پتروگرافی موجود در واحد مونزوگرانیتی اکاپل شامل جذب بخشی فنوکریست های پلاژیوکلاز و تشکیل بافت غربالی در پلاژیوکلازها، وجود بافت پویی کلیتیک، بافت راپاکیوی و آنتی راپاکیوی، وجود آنکلاوهای میکروگرانولار مافیک و وجود حاشیه واکنشی بین آنکلاو و سنگ در برگیرنده و همچنین وجود آپاتیت های سوزنی نشان می دهند که اختلاط ماگمایی در منطقه مورد مطالعه فاکتور اساسی در پترولوژی توده گرانیتوئیدی اکاپل به حساب می آید.

سنگ های گرانیتوئیدی کاربرد وسیعی در بسیاری از پروژه های عمرانی داشته و بررسی ریزترک های موجود و یا القاء شده در آن ها موضوع پژوهش های متعددی بوده است. از آنجایی که ویژگی های حرارتی یک سنگ متأثر از ویژگی های حرارتی تمام کانی های تشکیل دهنده سنگ است، بررسی مقاطع میکروسکپی برآیند آن ها را به صورت تشکیل ریزترک نشان می دهد. در این مطالعه، در سه نمونه گرانیتوئید درشت دانه با استفاده از حرارت در کوره و سپس شوک با آب سرد، القاء ریزترک انجام گرفته است. توسعه ریزترک ها در نمونه ها در حالت تازه و پس از شوک حرارتی در دماهای 250 و 450 و 650 و 850 درجه سانتی گراد با استفاده از نمونه هایماکروسکوپی مغزه، بررسی مقاطع نازک میکروسکپی، تصاویر SEM و اندازه گیری دانسیته ترک در سه جهت فضایی عمود بر هم در نمونه ها برآورد شد. بررسی مقاطع میکروسکپی نشان داد یکنواختی اندازه دانه ها و تنوع مرزها باعث عدم گسترش شبکه ریزترک می گردد. وجود برخی کانی ها مانند میکا و آمفیبول تأثیر خاص بر نحوه توسعه ترک ها دارند به نحوی که غالبا منشا یا پایان ریزترک هستند. بررسی دانسیته ترک نشان داد، انواع ریزترک ها (درونی و مرزی و سراسری) در نمونه های مختلف به شیوه متفاوتی توسعه می یابند که از سن مطلق سنگ نیز تأثیر می پذیرد. گرانیتوئید ها با میانگین اندازه ذرات 5 میلی متر مقاومت بهتری در برابر توسعه ترک داشتند. بافت میرمیکیتی باعث تسریع توسعه ریزترک های سراسری می گردد. کانی پلاژیوکلاز کمترین و کانی ارتوکلاز بیشترین تعداد ریزترک ها را پس از شوک حرارتی داشتند. در شوک های حرارتی 250 و 450 درجه توسعه ریزترک ها متأثر از تخلخل نیز می باشد.

توده های گرانیتوئیدی منطقه یزد به سن الیگو- میوسن دربخش مرکزی کمربند آتشفشانی ارومیه-دختر واقع شده است. این توده ها درسنگ های آهکی کرتاسه سازند تفت و سنگ های آتشفشانی-رسوبی ائوسن نفوذ کرده و عموما دارای بافت گرانولار و گاهی بافت پورفیروئیدی، گرانوفیری، گرافیکی، پرتیتی، میرمکیتی و آنتی راپاکیوی هستند. بر اساس مشاهدات صحرایی و بررسی های پتروگرافی و ژئوشیمیایی، توده های یزد ترکیبی از آلکالی گرانیت تا تونالیت داشته و به نوع گرانیت های I دمای بالا (کوردیلرایی)، ACG، VAG، Post-COLG و HSS تعلق دارد. نمودارهای مختلف ژئوشیمیایی غنی شدگی LREE، LILE و تهی شدگی و آنومالی منفی HREE و HSFE را نشان می دهد که شاخص ماگماهای کالک آلکالن فرورانش درحاشیه فعال قاره ای (ACM) است و ماگما از یک پوسته اقیانوسی فرورانده شده (نئوتتیس) و گوه گوشته تحول یافته روی آن منشا گرفته است و در قاعده پوسته تحت تاثیر فرآیند ذوب پوسته ای و متعاقب آن فرآیند تبلور تفریقی، هضم و آغشتگی (AFC) قرار گرفته است و مدل ژئودینامیکی پیشنهادی منطقه را می توان مشابه مدل آند مرکزی در نظرگرفت که در این مدل فرآیند تولید ماگما در اثر پدیده چند منشایی و چند مرحله ای انجام می شود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.